nooncrumb

Kafka bên bờ biển, Sigmund Freud, và Oedipus

Kafka bên bờ biển, Sigmund Freud, và Oedipus

Nhiều người cho rằng Kafka bên bờ biển, thật ra chẳng khác gì một “mix and match” giữa vở Oedipus the King và phong cách kể của Franz Kafka. Thậm chí, một số người đây là một trong những tác phẩm lười biếng của Haruki nữa. Hmmm nói thật nhé, tôi thấy phấn chấn hẳn, vì toàn những góc nhìn mới mẻ!

Việc chỉ lắng nghe những điều khen ngợi suốt tạo ra một kiểu “sùng bái” hoặc sự khiên cưỡng. Giống như hồi học môn Ngữ Văn, bài thi phân tích một tác phẩm văn học. Cả đám hì hục viết những ý tứ “ẩn giấu” trong câu từ của tác giả, cốt để… xin giấy thêm!

Đừng hiểu lầm, tôi không phê phán việc tìm kiếm những tầng nghĩa sâu xa trong một tác phẩm, thậm chí tôi khá yêu thích và (nếu có thể) tôi còn muốn cổ vũ điều này. Khi cảm nhận một tác phẩm nào đó, tính rập khuôn của đúng hay sai ý tác giả chắc chắn là sai! Khi phân tích, tính thuyết phục của dẫn chứng và lập luận là trọng tâm. Bài viết này, nó đâu đó giữa.

*có tiết lộ nội dung truyện*

Câu chuyện gây chia rẽ nhất trong Kafka bên bờ biển là lời nguyền mà người cha đã giáng xuống cho Kafka Tamura, “giết cha, ngủ với mẹ mình, cưỡng hiếp cả chị gái”, và hành trình trốn chạy khỏi số phận đó. Điều này đã từng diễn ra trong vở Oedipus the King của Sophocles, diễn lần đầu năm 429 TCN. Sigmund Freud đã lấy đó làm cảm hứng cho tên gọi Oedipus Complex, trong cuốn The Interpretation of Dreams năm 1899. Thuật ngữ chỉ những ham muốn tình dục với cha/mẹ và cảm giác thù ghét, thậm chí là suy nghĩ muốn loại bỏ người còn lại, diễn ra ở độ tuổi từ 3 đến 6 tuổi.

Lý thuyết này vẫn còn gây nhiều tranh cãi và dĩ nhiên là nó không hoàn toàn bao bọc được câu chuyện của Oedipus và Kafka bên bờ biển. Vì Sigmund Freud nói về giai đoạn phát triển của một đứa bé, trong khi Oedipus đã là một người trưởng thành và không hề biết người ông ấy giết là cha, còn người phụ nữ Oedipus cưới là vợ của cha mình. Chuyện giữa Kafka Tamura và Miss Saeki, cậu ấy 15 tuổi nên đã nhận thức được hành động của mình!

Tôi biết sự liên đới này có chút khập khiễng, nhưng nó khiến tôi tìm hiểu nhiều hơn về ngành tâm lý học mà Sigmund Freud tạo ra, ngành Phân Tâm Học (Psychoanalysis). Tôi hiểu thêm về ý nghĩa thực sự của những ẩn dụ hay sự châm biếm trong văn học, nó không phải để làm màu mè, phức tạp hóa. Mà có thể là một trong những dạng thức của cơ chế phòng thủ trong phân tâm học,*thông tin* được giải thích đơn giản là những hình thái khác của nỗi buồn, sự thất vọng và lo lắng. Một cuộc chạy trốn (có thể lắm).

“Con người ta không chọn số phận, mà số phận chọn con người. Đó là thế giới quan cơ bản của bi kịch Hy Lạp. Và chất bi kịch – theo Aristotle – mỉa mai thay, lại không bắt nguồn từ nhược điểm của các nhân vật chính, mà từ những phẩm chất tốt của họ. [..] Vở Oedipus làm vua của Sophocles là một thí dụ lớn. Oedipus ngụp vào bi kịch không phải vì chàng lười biếng hay ngu ngốc, mà chính vì lòng dũng cảm và trung thực của chàng. Từ đó nảy ra một chất mỉa mai tất yếu. […] Nhưng sự mỉa mai làm cho con người sâu sắc hơn, giúp họ trưởng thành. Đó là cửa vào sự cứu rỗi ở một bình diện cao hơn, vào một nơi ta có thể tìm thấy một thứ hy vọng phổ quát hơn. Vì thế ngay cả bây giờ, người ta vẫn thích đọc bi kịch Hy Lạp, vì thế mà nó vẫn được coi là kinh điển mẫu gốc. Mình đang tự lặp lại, nhưng quả vậy, mọi thứ trên đời đều là ẩn dụ.”

Oshima đã nói thế khi biết về lời nguyền mà người cha đã để lại cho Kafka Tamura. Đúng là bi kịch được để dành cho những kẻ tốt tính, thế mới tạo ra cảm giác thương tiếc. Chứ nhân vật chính chẳng ra gì và chịu số phận bi thảm, khán giả sẽ kháo nhau rằng “đáng đời lắm”. Nhưng nếu chỉ đơn thuần là một tấn bi kịch hư cấu với tình tiết giật gân, sự thương tiếc dành cho Oedipus có thể kéo dài đến vài thế kỷ không? Liệu nó có trở thành nguồn cảm hứng chính cho Kafka bên bờ biển không? Tôi e là câu chuyện phức tạp hơn nhiều.

“Giá như tôi có thể xóa bỏ cái thằng tôi đây, ngay tại chỗ và ngay bây giờ! Tôi sẽ xem xét ý tưởng này một cách nghiêm túc. Giữa bức tường cây dày đặc này, trên con đường không ra đường này, nếu tôi ngừng thở, tôi sẽ lặng lẽ chôn vùi ý thức của mình vào bóng tối, dòng máu đen màu bạo lực của tôi sẽ rỉ ra đến giọt cuối cùng, gien của tôi sẽ rữa nát giữa đám cỏ dại. Lúc đó cuộc chiến của tôi sẽ kết thúc.” Đây là đoạn độc thoại của Kafka Tamura (chương 41).

Chẳng phải đây là một lối thoát cho cậu ấy sao? Nhưng nếu vậy thì việc được sinh ra đâu còn mấy ý nghĩa nữa, khi cái vòng luẩn quẩn của sinh lão, bệnh, tử cứ quấn vào người. Nếu Kafka Tamura lựa chọn lối thoát đó, cái thực tế ngớ ngẩn rằng ta đang sống và biết rằng mình cũng đang chết, càng trở nên đậm đặc hơn. “Bằng cách sống cuộc đời này, chúng ta đang nuôi dưỡng sự chết.” (trích Rừng Na Uy). Tôi nghĩ Kafka bên bờ biển là một câu chuyện bi kịch, nhưng tôi không muốn mình nhìn nó theo hướng rên rỉ thế!

Thay vì dừng lại và giết chết chính mình, Kafka Tamura quyết định đi sâu vào khu rừng u ám, nhưng lấp lánh nét quyến rũ của thứ gọi là sự thật, mà không cần sự bảo vệ như bình xịt sơn, chiếc rìu, la bàn,…

Một kịch bản khác, khi Kafka Tamura không cố để tìm hiểu về Miss Saeki, liệu bà ấy có phải là mẹ của cậu không, có thể cậu đã không phải chịu những thứ rắc rối sau đó, và có một cuộc sống nhàn hạ hơn? Sự ngu muội lại là đặc ân trong một vài trường hợp! Bỏ qua cái ý rằng “nếu không làm vậy, thì làm gì có truyện đọc”, tôi muốn nói đến cuộc sống thực tế rằng vì sao đôi khi ta biết sự thật đó sẽ làm mình đau lòng, dù chưa biết nó là gì, nhưng vẫn ra sức tìm kiếm? Sao ta không chọn sự ngu muội “hạnh phúc” kia?

Như Kafka Tamura vẫn không ngừng tiến bước vào nơi chốn lưng chừng giữa sự sống và cái chết, để làm gì? Để nhìn thấy sự thật, để được đau khổ chính đáng và để không phải trốn chạy nữa. Dũng cảm đối mặt với cái gọi là số phận, tìm ra tận cùng mối quan hệ giữa con người với số phận, theo tôi, là thứ mà Kafka bên bờ biển muốn nói khi mượn ý tưởng của vở Oedipus the King. Vẻ đẹp của ý chí tự do, thứ duy nhất không thể bị ràng buộc! Rốt cuộc thì số phận là bộ sưu tập những điều ta quyết định và lựa chọn,… (phải không?)

Thế liệu ta có thay đổi được số phận không?

Hình ảnh từ phim AS I WAS MOVING AHEAD OCCASIONALLY I SAW BRIEF GLIMPSES OF BEAUTY (Jonas Mekas, 2000)

Nguồn tham khảo: