Mâu thuẫn và kịch tính (drama) là món mồi ngon để kích thích khán giả đến rạp hoặc dừng tay mà không lướt sang nội dung khác. Nhưng tôi tò mò về những cách thức khác khi kịch tính không còn là tâm điểm của câu chuyện.
Điều này dẫn tôi đến cách kể của những đạo diễn như Kore-eda Hirokazu, Edward Yang, Hayao Miyazaki,…. Vì phim của họ dịu dàng lắm; nồng nàn mùi gió, biển, cỏ cây, và chan chứa tình người; nhưng vẫn đang kể những phức tạp trong tâm tư, suy nghĩ trong cuộc sống hiện đại này.
Kishotenketsu: Khởi tác từ bình lặng
Kishotenketsu là cách kể chuyện được sử dụng nhiều trong văn học và điện ảnh Trung Quốc, Hàn Quốc, Nhật Bản,… Mỗi quốc gia sẽ có tên gọi khác nhau, nhưng Kishotenketsu là phổ biến nhất nhờ vào sự thành công của những tác phẩm của Ghibli Studio. Nhiều người nghiên cứu cách kể này qua những bộ phim anime.
Kishotenketsu có cấu trúc gồm 4 phần:
- Khởi – Ki (起): Giới thiệu nhân vật, thời gian, và những thông tin khác để khán giả hiểu được bối cảnh câu chuyện.
- Thừa – Sho (承): Tiếp tục câu chuyện với những tình tiết phác họa cuộc sống và mối quan hệ giữa các nhân vật,… Chưa có những sự kiện mang tính đột biến.
- Chuyển – Ten (転): Chuyển hướng câu chuyện. Nhưng đây không phải là cú lật bất ngờ mà được tạo ra tự nhiên vì những sự kiện/tình tiết trong hai phần đầu.
- Kết – Ketsu (結): Kết thúc câu chuyện. Phần này còn được là Ochi (落ち) – điểm rơi.
Điểm khác biệt giữa Kishotenketsu và cách kể ‘Pandora’ là gì?
Notes: Sau bài viết Pandora và búp bê Nga, nếu bạn có tìm hiểu thêm về cách kể này thì tên gọi chính thức của nó là kiểu kể Tây phương (Western narrative styles). Nhiều nhà làm phim không chỉ phương Tây, mà còn ở khắp nơi trên thế giới sử dụng cấu trúc này trong các thể loại như giật gân (thriller), phá án (murder mystery), tình cảm lãng mãn (romance),…. Cho nên, tôi dùng cách gọi ví von Pandora thay cho tên gọi nguyên thủy của nó.
Mọi câu chuyện đều có có ba phần – Mở đầu, Diễn biến, và Kết thúc – dù có sử dụng cấu trúc kể nào. Nên việc đọc các định nghĩa là chưa đủ. Theo tôi, yếu tố quan trọng để nhìn ra điểm khác biệt giữa Kishotenketsu và ‘Pandora’ là nguyên tắc hay tính cốt lõi của từng phương thức.
Cách kể Tây phương (Pandora) nhấn mạnh vào cao trào và những cú lật mở (twists) bất ngờ. Trong khi, Kishotenketsu thả câu chuyện trôi theo tiến trình tự nhiên của nó, kể những đợt sóng dữ, những cơn bão mà không cần tô vẽ thêm đường nét dữ dội.
Trong Liên hoan văn học quốc tế Berlin, Ocean Vương có chia sẻ về cách kể Kishotenketsu và ‘Pandora’ thế này.
Nguyên văn:
“When I started to study Western narratology, there was a very clear formula; it was the three to five-part formula of the introduction, development, climax, and then the end. I just I felt that it was so formulaic but it had a very phallic tendency.
It was about, I realized that, it was about climax, there’s this exchange of building pleasure, manipulating pressure towards release. And I think when we think about thrillers, murder mysteries, romances,… it is a capitalistic promise.
We buy it knowing that we will be released we will be emotionally manipulated towards the climax and then freed. We are buying a false freedom and I just felt that how do we find a new way to talk about life that is actually not very free. […]
I wanted to write about American historical violence but I did not want to repeat it. I did not want to just make another climax. Kishotenketsu is incredibly powerful because it builds tension through proximity, simply laying elements side by side creates enough tension.
And that sounded very similar to me to poetry. The way words sit on the page side by side builds tension in this way, it’s just like chemistry, you have oxygen as an element to find on its own, hydrogen finds on its own, put them together – water. Just proximity can create transformation.”
Tạm dịch:
“Tôi bắt đầu nghiên cứu về cách kể chuyện phương Tây, nó có một công thức rất rõ ràng gồm ba đến năm phần, như mở đầu, diễn tiến, cao trào, và kết thúc. Tôi cảm thấy cách kể này hơi khuôn mẫu và có xu hướng như “động dục”.
Vì nó quá tập trung vào cao trào, sự đổi chác khoái cảm bằng cách thao túng những ức chế để nhấn mạnh sự giải phóng. Tôi nghĩ, khi chúng ta nghĩ về thể loại kịch tính, án mạng bí ẩn, tình cảm lãng mạn,… chúng toàn là những lời hứa tư bản.
Ta tiếp cận những tác phẩm như vậy vì biết rằng mình sẽ được giải thoát, nhưng chỉ khi cảm xúc chúng ta bị thao túng, bị dồn nén để ta trân trọng khoảnh khắc được giải phóng. Ta cảm giác mình được tự do. Nhưng đó là sự tự do trá hình. Và tôi muốn tìm ra một cách mới để viết về cuộc sống này, thứ vốn dĩ đã không tự do. […]
Tôi muốn viết về quá khứ bạo lực của Mỹ nhưng không muốn tái hiện nó. Nên Kishotenketsu thật sự có ảnh hưởng mãnh mẽ đến tôi khi nó tạo ra giằng xé thông qua xâu chuỗi, chỉ bằng cách đặt các tình tiết theo trình tự của câu chuyện. Khi đạt đủ, những biến chuyển sẽ tự nhiên được tạo ra.
Điều này rất quen thuộc với tôi trong sáng tác thơ. Khi đặt những con chữ cạnh nhau trên mặt giấy, câu chuyện được tạo ra. Giống phản ứng hóa học vậy. Khi oxy và hidro gặp nhau, chúng tạo thành nước. Kết hợp và xâu chuỗi sự kiện tạo ra sự chuyển hóa.”
Our little sister (2015)
Tôi sẽ lấy phim Our little sister của đạo diễn Kore-eda Hirokazu làm ví dụ. Tóm tắt nội dung phim trước khi ta đi vào phân tích cấu trúc câu chuyện.
Our little sister kể về ba chị em nhà Kouda -Sachi, Yoshino, Chika – đến dự đám tang của người cha đã không gặp 15 năm vì ba mẹ ly dị khi họ còn nhỏ. Tại đây họ gặp Suzu Asano, một đứa em cùng cha khác mẹ.
Nếu dùng cách kể Pandora cho Our little sister?
Nếu dùng cách kể ‘Pandora’, nguyên tắc là tập trung khai thác những tình tiết dẫn đến cao trào và những cú lật mở bất ngờ. Nên với cốt truyện như Our little sister, yếu tố ngoại tình và hình ảnh người cha tệ bạc sẽ là mồi lửa cho những tình tiết về nỗi đau mà ba chị em Kouda phải trải qua. Nỗi căm hận sẽ được dịp bùng nổ khi họ gặp Suzu Asano, con gái của người phụ nữ được cho là đã phá hoại cuộc hôn nhân của ba mẹ họ.
Để thêm phần kịch tính, Suzu có thể được khắc họa như một cô gái ngây thơ nhưng có chút bí ẩn và nguy hiểm. Nếu người cha quá cố để lại một khối tài sản khổng lồ, cuộc tranh giành để lấy lại những thứ mình xứng đáng, sẽ là chất liệu tuyệt vời để khiến câu chuyện hấp dẫn hơn. Bộ phim có thể khép lại bằng việc nhận ra thù hận không được trả bằng thù hận mà nên học cách yêu thương nhau và yêu thương chính mình.
Our little sister đã không mở, mà lờ đi chiếc hộp Pandora
Để trải nghiệm hoàn hảo hơn, thưởng thức bộ phim này là cách tuyệt nhất vì Kore-eda Hirokazu đã thổi vào nó, cũng với từng đấy tình tiết và nhân vật, một làn gió xuân dịu dàng và cảnh sắc của mùa hoa anh đào nở rộ.
Kishotenketsu sẽ không in đậm cao trào mà tập trung vào tiến trình tự nhiên của câu chuyện.
Our little sister bắt đầu khi ba chị em hay tin đám tang của người cha họ đã không gặp 15 năm. Họ gặp Suzu Asano khi cô tất bật trong đám tang và sự điềm tĩnh hiếm thấy ở tuổi 14. Sachi Kouda, người chị cả, đã đề xuất Suzu đến sống chung với ba chị em trong căn nhà cũ ở Kamakura do bà để lại.
Không cần để vào đó những tình tiết dữ dội để nhìn thấy sự tổn thương và ảnh hưởng của cuộc ly hôn và sự thiếu vắng người cha trong quá trình trưởng thành của những cô gái này.
Sachi cứ lăng xăng chuẩn bị bữa tối dù mới tan làm về hoặc nấu ăn vào ngày nghỉ, nhắc Chika ăn chậm, đừng ăn quá mặn, kêu Suzu và Yoshino dậy đi làm, đi học,… Có lẽ không phải tự nhiên cô lại lo nhiều thế. Trong vô thức, Sachi muốn bù đắp lại cho những đứa em mình sự thiếu vắng hạnh phúc của một gia đình.
Cô trở thành chỗ dựa tinh thần khi Yoshino, cô em thứ, khóc thét gọi cô trong nhà tắm vì con gián. Hay lo toan mọi thứ trong nhà như một người mẹ, từ chuyện ăn uống đến hẹn hò của các em.
Cách cô thương Suzu Asano, người mà bà ngoại và mẹ cô hờn ghét vì Suzu là con gái của tình nhân ba cô. Sachi ôm Suzu vào lòng khi nó đứng khóc xin lỗi vì mẹ nó là người thứ ba. Cô âm thầm cố gắng khiến Suzu cảm nhận được tình thương vì cô nghĩ “đứa bé này bị mất đi tuổi thơ” khi được sinh ra trong hoàn cảnh như vậy.
Và trong cách Sachi ngập ngừng khi người yêu nói sẽ li dị vợ để chuẩn bị cưới cô. Sự lưỡng lự này là vì cô lớn lên khi cha mình ngoại tình và li hôn với mẹ, giờ thì cô lại yêu một người đàn ông đã có gia đình.
Mọi thứ xâu chuỗi vào nhau trong những đoạn hội thoại đời thường, những cảnh trí đơn thuần của một gia đình,… Tất cả chỉ được đặt ở đó mà không cố tình tạo ra những xung đột hay kịch tính. Nhưng khi nhìn kỹ, nghe kỹ, có lẽ bạn sẽ nhận ra những đợt sóng ngầm và cơn bão trong lòng họ.
Xem Our little sister, tai tôi đầy ắp thanh âm những cuộc chuyện trò ríu rít của những chị em, tiếng đêm khuya khi ngắm trăng bên cửa sổ, tiếng rì rào của những con sóng. Mắt tôi được nhìn bầu trời cao trong lành với biển cả, núi rừng, và hoa anh đào nở rộ.
Đâu đó trong sự bình lặng của phim, tôi nhìn, nghe, và cảm được nỗi lòng của từng nhân vật. Nhưng sau tất cả, tôi như được hít một hơi căng tràn lồng ngực khi biết rằng tình yêu và sự chân thành vẫn ở đây bên trong chúng ta.
Mỗi câu chuyện đều có tiến trình tự nhiên của nó. Cách bạn kể như thế nào chỉ là cách truyền tải câu chuyện đó đến người khác. Và dĩ nhiên nó tùy thuộc rất nhiều vào bạn.
Kishotenketsu là cách kể nhưng lại như không kể. Những bộ phim như thế cứ chậm rãi chiếu những cảnh trí đời thường, những suy nghĩ bâng quơ vô hình nhưng rõ ràng hiện hữu,… Kishotenketsu giúp người kể chuyện khởi tác những đối lập, con sóng ngầm của cuộc sống này trong bình lặng và chiêm nghiệm.
Nếu kết hợp cả hai cách kể – Pandora và Kishotenketsu – thì sao? Tôi để dành nó cho bài viết tiếp theo.
Tài liệu tham khảo:
- Kishōtenketsu: Exploring The Four Act Story Structure by Art of Narrative.
- Kishōtenketsu – Wikipedia.
- Những chia sẻ của Ocean Vương trong cuộc phỏng vấn về Một thoáng ta rực rỡ ở nhân gian tại Liên hoan Văn học Quốc tế Berlin.
- Bài viết A Story Of Sisters And The Pain They Carry trên NPR.
- Câu chuyện trong Our little sister (2015).
- Hình ảnh từ phim Our little sister (2015).
Credit: Ảnh từ phim Our little sister (2016)
nooncrumb 